انواع فرش عشایری

فرش های دستباف عشایری از جمله اصیل ترین و پر رمز و رازترین هنرهای ایرانی هستند که نسل به نسل در دل کوچ و طبیعت شکل گرفته اند. اگر به دنبال آشنایی با فرش عشایری هستید یا می خواهید با خصوصیات فرش عشایری دستباف بیشتر آشنا شوید، این مقاله برای شماست. برخلاف فرش های شهری که بر اساس نقشه و الگوهای دقیق بافته می شوند، فرش های دستباف عشایری بیشتر بر پایه ذهن خلاق بافنده و روایت های زندگی واقعی او شکل می گیرند.

در ادامه به معرفی فرش های عشایری مهم ایران می پردازیم، ویژگی فرش دستباف عشایری را بررسی می کنیم و تفاوت آن با دیگر فرش های سنتی را خواهید شناخت. با ما همراه باشید تا با دنیایی از رنگ، نماد و اصالت روبه رو شوید.

ویژگی فرش دستباف عشایری

فرش های دستباف عشایری، برخلاف فرش های شهری، ساختاری ساده، روح دار و خود جوش دارند. در این بخش با مهم ترین ویژگی فرش دستباف از نوع عشایری آشنا می شویم:

۱. بافت ذهنی و بدون نقشه

یکی از بارزترین خصوصیات فرش عشایری دستباف، بافت ذهنی آن است. برخلاف فرش های شهری که بر اساس نقشه های از پیش طراحی شده بافته می شوند، زنان و دختران عشایر بدون استفاده از هیچ طرح آماده ای و تنها بر پایه ی ذهن، تخیل، حافظه و تجربه شخصی خود فرش می بافند. همین موضوع باعث می شود که هر فرش عشایری یک اثر هنری منحصر به فرد باشد که مشابه دیگری ندارد.

۲. استفاده از رنگ های گیاهی و طبیعی

فرش های دستباف عشایری معمولاً با رنگ های گیاهی و ارگانیک رنگرزی می شوند. این رنگ ها از منابعی مانند پوست انار، برگ گردو، ریشه روناس، پوست پیاز و گیاهان بومی به دست می آیند. رنگ های طبیعی نه تنها چشم نوازتر و ماندگارتر هستند، بلکه با گذشت زمان زیبایی و اصالت بیشتری پیدا می کنند. پالت رنگی گرم و زنده، از مشخصه های اصلی این نوع فرش هاست.

۳. پشم دست ریس و خامه عشایری

الیاف بکار رفته در انواع فرش دستباف عشایری عمدتاً از پشم دست ریس گوسفندان عشایر است. این پشم ها به صورت سنتی شسته، تابیده و ریسیده می شوند و سپس با رنگ های طبیعی رنگرزی می گردند. استفاده از این نوع پشم، لطافت، دوام و گرمای خاصی به فرش می بخشد. خامه ی عشایری (نخ پشمی مورد استفاده در بافت) در برابر رطوبت و سایش مقاومت بالایی دارد و یکی از عوامل مهم در کیفیت بالای این فرش ها به شمار می رود.

۴. ابعاد کوچک تر و سبکتر (قابل حمل)

زندگی کوچ نشینی و تحرک دائم عشایر باعث شده که فرش های آنان در اندازه های کوچکتر و وزن کمتر بافته شوند. این ویژگی باعث می‌شود که حمل‌ونقل آن‌ها هنگام کوچ راحت‌تر باشد و در فضاهای کوچک یا باریک نیز کاربردی باشند. اگر به دنبال چنین گزینه‌هایی هستید، پیشنهاد می‌کنیم به خرید فرش کناره دستباف هم فکر کنید.

۵. نمادها و طرح های الهام گرفته از طبیعت، زندگی روزمره و اساطیر

از دیگر ویژگی های فرش عشایری دستباف، طرح هایی است که برگرفته از محیط طبیعی، باورهای فرهنگی و داستان های اساطیری عشایر است. نمادهایی همچون درخت زندگی، چشم نظر، بز کوهی، ستاره، گل های بومی، حیوانات اهلی و شکار، همگی در این فرش ها دیده می شود. هر نقشی روایتگر داستانی از زندگی و فرهنگ عشایری است که سینه به سینه منتقل شده است.

معرفی فرش های عشایری ایران

فرش های دستباف عشایری در ایران، به واسطه تنوع اقوام و جغرافیای خاص، سبک های متنوعی دارند. هر طایفه، بر اساس محیط زندگی، باورها، نوع کوچ نشینی و فرهنگ خود، طرح ها و رنگ هایی منحصر به فرد خلق کرده است. در ادامه با پنج نوع از معروف ترین و اصیل ترین انواع فرش دستباف عشایری آشنا می شوید:

الف) فرش قشقایی

فرش قشقایی یکی از معروف ترین نمونه های فرش های عشایری ایران است که توسط ایل قشقایی در فارس، کهگیلویه و بویراحمد و مناطق اطراف بافته می شود. ویژگی فرش دستباف عشایری قشقایی شامل موارد زیر است:

• استفاده از رنگ های گرم و زنده مانند قرمز، لاکی، نارنجی، زرد و سرمه ای
• بسیاری از فرش‌های قشقایی در اندازه‌های کوچکی بافته می‌شوند که با ابعاد استاندارد فرش تفاوت دارند و بیشتر برای استفاده‌های تزئینی کاربرد دارند.
• طرح های ذهنی و اشکال هندسی مثل لوزی، ستاره، ترنج های شکسته و نمادهای ساده شده ی حیوانات
• استفاده از نقوش سنتی مانند درخت زندگی، بز، شیر، پرنده، گل و حتی محراب، که گاهی با تأثیرپذیری از باورهای مذهبی بافته می شوند
• بافتی بسیار ظریف و متراکم، همراه با خامه پشمی و دار افقی

ب) فرش بختیاری

فرش بختیاری از دیگر نمونه های برجسته در میان فرش های دستباف عشایری ایران است که توسط ایل بختیاری و طوایف وابسته در چهارمحال و بختیاری، خوزستان و لرستان بافته می شود.

• مهم ترین ویژگی این فرش، طرح خشتی یا قابی است که هر قاب یا خشت درون فرش نمایانگر یک باغچه، گل یا حیوان است (معروف به طرح باغی)
• رنگ های تند و پر کنتراست مانند قرمز، آبی نفتی، سبز، کرم و نارنجی در آن بسیار رایج اند
• دوام بالا و استحکام چشمگیر به واسطه استفاده از پشم ضخیم و تراکم بافت مناسب

ج) فرش ترکمن (بافت یموت)

فرش های ترکمن به ویژه بافت قبیله یموت، از جمله خاص ترین فرش های عشایری شمال شرق ایران (خراسان شمالی، گلستان، ترکمن صحرا) هستند.

• شاخصه اصلی این فرش ها، نقش های تکرارشونده و منظم با اشکال خاص هندسی یا نمادهای بومی است
• زمینه های قرمز تیره، زرشکی، شرابی و مشکی در این فرش ها غالب است.
• در آن ها از نمادهای انتزاعی مانند گل گول (Göl) استفاده می شود که برای نشان دادن قدرت، برکت یا محافظت در برابر چشم زخم بافته می شوند.
• معمولاً با نخ پشمی و دار عمودی و بافتی ریز و دقیق تولید می شوند.

د) فرش شاهسون

فرش شاهسون توسط عشایر شاهسون در استان اردبیل و مناطق اطراف بافته می شود و از نظر ساختار و نقش، ساده تر اما بسیار اصیل است.

• طرح های ساده تر و انتزاعی تر دارند، معمولاً با المان هایی همچون لوزی، ضربدر، ستاره و خطوط شکسته
• پالت رنگ محدودتر دارند، بیشتر شامل قرمز، آبی، بژ و سیاه
• به دلیل شرایط سخت کوچ، بافت آن ها ضخیم و مقاوم بوده و عمدتاً در قالب ورنی (نوعی گلیم فرش بدون پرز) نیز دیده می شوند

ه) فرش بلوچ

فرش بلوچ توسط اقوام بلوچ در جنوب شرق ایران (استان سیستان و بلوچستان و بخش هایی از خراسان جنوبی) بافته می شود.

• دارای رنگ های تیره و عمیق مانند قهوه ای سوخته، سرمه ای، لاکی تیره و مشکی
• طرح ها معمولاً ریز، متراکم و انتزاعی هستند، با موتیف های شکسته، مثلثی یا چهارگوش
• پشم به کاررفته معمولاً از نوع محلی، بافت محکم و ریز است
• از این فرش ها اغلب به عنوان سجاده، زیرانداز یا تزئینات دیواری استفاده می شود.

آشنایی با فرش عشایری از دیدگاه هنر و نمادشناسی

فرش های دستباف عشایری تنها یک زیرانداز ساده نیستند؛ بلکه بازتابی از زندگی، جهان بینی و باورهای نسل به نسل عشایر ایرانی اند. هنر بافت در میان عشایر نه تنها یک مهارت کاربردی، بلکه زبانی تصویری برای انتقال مفاهیم عمیق، خاطرات، آرزوها و حتی ترس های زندگی کوچ نشینی است. در این بخش با آشنایی با فرش عشایری از منظر نمادشناسی، درمی یابیم که هر نقش و رنگ در این فرش ها حامل پیامی است.

نمادهای رایج در فرش دستباف عشایری

در میان فرش های عشایری ایران، برخی نمادها به طور گسترده و تکرارشونده ظاهر می شوند و هر کدام معنا و مفهومی خاص در فرهنگ عشایری دارند:

● درخت زندگی: یکی از کهن ترین و پرکاربردترین نمادها در فرش عشایری است. این درخت نمادی از رشد، تداوم نسل، اتصال بین زمین و آسمان و چرخه حیات است. معمولاً به صورت ساده شده و هندسی با شاخه هایی متقارن طراحی می شود.

● چشم زخم (نظر قربانی): برای دور کردن بلا و انرژی های منفی از خانه و خانواده، بافندگان عشایر از نقوش شبیه چشم یا لوزی هایی با نقطه مرکزی استفاده می کنند. این نماد اغلب در بخش میانی یا کناره های فرش تکرار می شود.

● بز کوهی: در فرهنگ عشایر، بز نماد برکت، زایش و پایداری است. این حیوان نقش مهمی در اقتصاد عشایری دارد و به همین دلیل، حضورش در طرح های فرش رایج است. گاهی با فرم هایی ساده شده و هندسی بافته می شود.

● ستاره: نمادی از آسمان، راهنمایی در شب و قدرت ماورایی. ستاره ها در فرش ها معمولاً به شکل چند ضلعی، لوزی یا ضربدرهایی تکراری دیده می شوند که هم زیبایی بصری دارند و هم معنایی مقدس.

انتقال روایت ها و باور های عشایر از طریق طرح ها

یکی از شگفت انگیزترین ویژگی های فرش دستباف عشایری این است که بافندگان از آن به عنوان ابزاری برای روایت زندگی خود استفاده می کنند. چون اکثر فرش های عشایری بدون نقشه و ذهنی بافته می شوند، بافنده می تواند با هر رج، بخشی از دنیای ذهنی، دغدغه ها یا خاطرات خود را تصویر کند.

• طرح های تکرار شونده مثل نقش گل ها یا بزها ممکن است نشانه ای از سالی پر برکت یا یادآوری یکی از سفرهای کوچ باشد.
• جایگاه نقوش در فرش نیز اهمیت دارد؛ مثلاً درخت زندگی در مرکز، نشان دهنده محور خانواده یا قلب خانه است.
• گاهی ترکیب نمادها یک داستان را شکل می دهد؛ مثل حضور چشم زخم در کنار بز، که بیانگر حفاظت از روزی و دام است.
• حتی استفاده از رنگ ها، مانند قرمز لاکی برای شجاعت یا آبی برای آرامش، می تواند بیانگر حالات روحی بافنده در زمان بافت باشد.

در نهایت درک خصوصیات فرش عشایری دستباف تنها از طریق بررسی الیاف یا طرح های ظاهری آن ممکن نیست؛ بلکه باید به زبان پنهانی آن توجه کرد. هر فرش عشایری، یک داستان تصویری است که باید با چشم دل خوانده شود. معرفی فرش های عشایری بدون توجه به بعد نمادشناسی آن، ناقص خواهد بود، چرا که همین نمادها هستند که به این فرش ها جان، هویت و اصالت می بخشند.

کاربردهای امروزی فرش های عشایری

هرچند فرش های دستباف عشایری ریشه در سنت و کوچ نشینی دارند؛ اما امروزه فراتر از یک زیرانداز ساده عمل می کنند و جایگاه ویژه ای در سبک زندگی معاصر یافته اند. با توجه به زیبایی طبیعی، طرح های منحصر به فرد و ارزش هنری بالا، کاربرد فرش عشایری در دنیای امروز به شکل قابل توجهی گسترش یافته است. در ادامه با سه کاربرد مهم و پرطرفدار این فرش ها آشنا می شویم:

۱. استفاده در دکوراسیون های مدرن و سنتی

در عصر حاضر، طراحان داخلی به خوبی دریافته اند که فرش عشایری با همه اصالت و ریشه های بومی اش، می تواند تضاد جذابی با فضاهای مدرن ایجاد کند.

● در خانه هایی با دکوراسیون مینیمال و مبلمان ساده، فرش های رنگارنگ عشایری به عنوان نقطه کانونی (focal point) عمل می کنند.

● در دکوراسیون های سنتی یا بوهمین، این فرش ها هماهنگی بالایی با دیگر عناصر دست ساز، چوبی و طبیعی دارند.

● به دلیل ابعاد کوچک‌تر و سبک‌تر، از آن‌ها در فضاهای مختلفی مثل ورودی و اتاق نشیمن استفاده می‌شود. اگر هنوز مطمئن نیستید که چه طرحی با فضای شما هماهنگ‌تر است، استفاده از پرو رایگان فرش در منزل می‌تواند تصمیم‌گیری را بسیار آسان‌تر کند.

این قابلیت تطبیق بالا، یکی از ویژگی های مهم فرش دستباف عشایری در زندگی مدرن به شمار می رود.

۲. محبوبیت در بازارهای جهانی فرش دستباف

فرش های عشایری ایران به دلیل اصالت، رنگ بندی زنده و روایت های فرهنگی در جهان، به خصوص در اروپا، آمریکا و ژاپن، محبوبیت فراوانی دارند.

● مشتریان خارجی، به ویژه در حوزه دکوراسیون لوکس یا هنرهای دست ساز، ارزش زیادی برای فرش هایی قائل اند که بدون نقشه، با ذهن خلاق بافنده و از رنگ های طبیعی تولید شده باشند.

● این نوع فرش ها به عنوان "authentic tribal rugs" یا "hand-knotted nomadic rugs" شناخته می شوند و در حراجی ها و گالری های هنری با قیمت های بالا به فروش می رسند.

● همچنین، به دلیل تفاوت ظاهری و داستان محور بودن طرح ها، نسبت به فرش های شهری یا ماشینی، توجه بیشتری از خریداران بین المللی دریافت می کنند.

۳. ارزش کلکسیونی و سرمایه گذاری

در کنار زیبایی و کاربرد، فرش عشایری یک دارایی ارزشمند محسوب می شود:

● فرش های قدیمی عشایری، به ویژه آن هایی که سالم باقی مانده اند و طرح های نایاب دارند، امروزه در بازارهای فرش عتیقه جایگاه خاصی دارند.

● برخی کلکسیونرها فرش های مناطق خاصی مانند قشقایی، ترکمن یا بلوچ را جمع آوری می کنند، چرا که هر کدام حامل امضای فرهنگی منحصر به فردی است.

● با توجه به کاهش تولید اصیل و ماشینی شدن بازار، انتظار می رود که ارزش فرش های دستباف عشایری در سال های آینده بیش از پیش افزایش یابد و این موضوع آن ها را به گزینه ای مناسب برای سرمایه گذاری تبدیل می کند.

چگونه یک فرش عشایری اصل را تشخیص دهیم؟

با توجه به افزایش تقاضا برای فرش های دستباف عشایری، بازار با نمونه های ماشینی یا نیمه دستباف اشباع شده که گاهی تشخیص اصل بودن یک فرش را دشوار می کند. اگر قصد خرید یک فرش عشایری اصل را دارید، دانستن نشانه‌های اصالت بسیار مهم است. همچنین مطالعه‌ی دقیق نکات مهم خرید فرش دستباف می‌تواند به شما کمک کند تا انتخابی مطمئن‌تر و آگاهانه‌تر داشته باشید.

در این بخش به روش های کاربردی برای تشخیص فرش عشایری واقعی می پردازیم:

۱. بررسی پشم و رنگ

یکی از ویژگی های مهم فرش دستباف عشایری، استفاده از پشم طبیعی و رنگ های گیاهی است.

●  پشم دست ریس به صورت طبیعی دارای نرمی، لطافت و گرمای خاصی است. وقتی با دست لمس می شود، حس زنده بودن الیاف را منتقل می کند. در مقابل، پشم ماشینی یا الیاف مصنوعی حالت خشک تر و بی روح تری دارند.

●  رنگ های طبیعی و گیاهی در فرش های عشایری معمولاً ملایم، زنده و هماهنگ با طبیعت هستند. اگر در بخش هایی از فرش شدت رنگ متفاوت باشد یا رنگ ها به مرور زمان جلوه ای عمیق تر پیدا کرده باشند، احتمالاً با رنگ گیاهی و طبیعی سروکار دارید.

●  می توانید بخشی از فرش را با پارچه مرطوب بمالید. اگر رنگ پس بدهد، احتمال استفاده از رنگ های شیمیایی زیاد است.

۲. مشاهده تقارن و ناهماهنگی ذهنی طرح

فرش های عشایری بدون نقشه و با ذهن بافنده بافته می شوند، بنابراین طرح ها معمولاً اندکی نامتقارن، ناهماهنگ یا متفاوت در دو طرف فرش هستند. این مسئله نه تنها نقص محسوب نمی شود، بلکه نشانه ای از اصالت و دستباف بودن آن است.

• طرح هایی که اندکی تغییر در جزئیات دارند یا حتی رنگ ها در دو گوشه فرش کمی متفاوت هستند، نشان دهنده بافت ذهنی و غیر کارگاهی اند.
• در مقابل، فرش هایی با تقارن صددرصدی، بدون خطای انسانی و کاملاً مکانیکی، احتمالاً ماشینی یا صنعتی هستند.

۳. تفاوت پشت و روی فرش

پشت فرش یکی از مهم ترین بخش هایی  است که تفاوت فرش دستباف عشایری با فرش ماشینی یا تقلبی را نشان می دهد:

• در فرش های دستباف، گره ها پشت فرش کاملاً قابل مشاهده اند و هر گره ممکن است کمی با گره مجاور تفاوت داشته باشد.
• پشت فرش، معمولاً دارای برجستگی و عمق رنگ است، در حالی که در فرش های ماشینی، پشت فرش صاف، یکنواخت و بدون عمق رنگ است.
• طرح پشت فرش دستباف، همانند طرح روی آن است؛ اما با وضوح و انسجام کمتری.

جمع بندی

در این مقاله با دنیای شگفت انگیز و رنگارنگ فرش های عشایری ایران آشنا شدیم؛ دست بافته هایی که فراتر از یک کف پوش ساده، روایتگر زندگی، باورها و زیبایی شناسی نسل های کوچ نشین هستند. 

از ویژگی های فرش دستباف عشایری مانند بافت ذهنی، استفاده از پشم دست ریس و رنگ های گیاهی گرفته تا بررسی انواع آن از جمله فرش قشقایی، بختیاری، ترکمن، شاهسون و بلوچ، هر کدام بازتاب فرهنگ خاصی از اقوام ایران زمین بودند.

در بخش نمادشناسی، دیدیم که طرح هایی چون درخت زندگی، چشم زخم و بز کوهی، تنها نقش نیستند بلکه زبان تصویری فرهنگ عشایری هستند. همچنین فهمیدیم که این فرش ها در دنیای امروز، کاربردهایی گسترده دارند؛ از دکوراسیون خانه های مدرن گرفته تا بازارهای بین المللی و سرمایه گذاری هنری.