فرش دستباف قشقایی قدیمی با نقش حوض، فرشی ۵۰ ساله با رنگهای گیاهی: بعضی فرشها فقط بافته نمیشوند؛ بخشی از زندگی یک خانواده را با خود حمل میکنند. فرش دستباف قشقایی قدیمی پیش رو، از همین دست فرشهاست؛ بافتهای که دستکم ۵۰ سال از زمان بافت آن میگذرد و با وجود گذشت سالهای طولانی، همچنان رنگهایی زنده، درخشان و چهرهای زیبا دارد.
این فرش، یک بافتهی صرفاً تجاری یا فرشی که برای عرضه در بازار بافته شده باشد نیست. سالها در خانهی فرزند بافندهی خود قرار داشته و در واقع دستبافتهی شخصی همان خانواده بوده است. همین سابقه، به آن وجهی انسانی و صمیمی میدهد؛ گویی این فرش پیش از آنکه روزی به خانهی دیگری برسد، سالها عضوی از یک خانه و شاهد بخشی از زندگی یک خانوادهی قشقایی بوده است.
ابعاد فرش ۲۹۸ × ۲۰۵ سانتیمتر است و با پشم دستریس و رنگهای گیاهی بافته شده؛ ترکیبی که در کنار قدمت آن، ارزش و اصالت این بافته را بیشتر نمایان میکند.
زیبایی یک فرش ذهنیباف: یکی از ویژگیهای دوستداشتنی این فرش، ذهنیباف بودن آن است. در بافت ذهنی، بافنده الزاماً از یک نقشهی از پیش طراحیشده و کاملاً دقیق پیروی نمیکند؛ نقشها در ذهن او شکل گرفتهاند و دست، آنها را مستقیماً روی دار به وجود آورده است.
به همین دلیل، اگر به حاشیهها و خطوط این فرش دقت کنید، قرار نیست با خطهایی کاملاً صاف، مهندسیشده و یکدست روبهرو شوید. در برخی قسمتها خطوط اندکی تغییر مسیر میدهند و نظم هندسی، آن دقت سرد و ماشینی را ندارد.
اما درست همینجاست که دستباف بودن فرش خودش را نشان میدهد.
این ناهماهنگیهای ظریف را نباید نقص دانست. آنها بخشی از شخصیت فرشاند؛ رد حرکت دست بافنده، تصمیمهای لحظهای او و تفاوت طبیعی میان یک خط بافتهشده با دست و خطی که توسط ماشین ایجاد شده است. در یک فرش دستباف قشقایی اصیل، چنین ویژگیهایی میتوانند ارزش هنری بافته را بیشتر کنند و به بیننده یادآوری کنند که این نقشها حاصل یک فرآیند کاملاً انسانی هستند.
فرش قرار نیست بینقص و مکانیکی باشد؛ قرار است زنده باشد.
دو حوض بزرگ؛ قلب تصویری فرش: نقش این فرش یکی از جذابترین بخشهای آن است. در زمینه، دو حوض بزرگ قرار گرفتهاند که به وسیلهی یک حوض کوچکتر به یکدیگر متصل شدهاند. درون این حوضها، مجموعهای از نقوش هندسی خاص و زیبا قرار گرفته که ساختار اصلی نقش را شکل میدهند.
این حوضها بهتنهایی نگاه را به خود جلب میکنند، اما طراحی فرش به همین دو نقش مرکزی محدود نمیشود. در اطراف هر یک از این حوضها، چهار حوض کوچکتر قرار گرفته و به این ترتیب، ساختار کلی نقش از مجموعهای از فرمهای بزرگ و کوچک تشکیل شده است.
در میان این ترکیب هندسی، گلهای کوچک هندسی نیز به شکل پراکنده در زمینه دیده میشوند. این گلها فضای میان حوضها را از یکنواختی خارج کرده و باعث میشوند نگاه بیننده هنگام دنبال کردن نقش، دائماً با جزئیات تازهای روبهرو شود.
حاصل، فرشی است که از فاصلهی دور، ترکیبی منسجم و آرام دارد؛ اما هرچه نزدیکتر شوید، جزئیات بیشتری از نقش آن آشکار میشود.
ترکیب کرم و قرمز؛ گرم، روشن و پرانرژی: رنگبندی این فرش بر پایهی ترکیب کرم و قرمز درخشان شکل گرفته است؛ ترکیبی که یکی از دلایل اصلی حس خوب و زندهای است که فرش منتقل میکند.
رنگ کرم، زمینهای آرام و روشن برای نقشها فراهم کرده و قرمز درخشان در کنار آن، به فرش گرما، انرژی و زندگی بخشیده است. این تضاد میان رنگ روشن و قرمز پرقدرت باعث شده نقشها بهخوبی خودشان را نشان دهند و فرش با وجود قدمت حداقل پنجاهسالهاش، همچنان ظاهری شاداب داشته باشد.
از ویژگیهای قابل توجه این بافته، درخشش و طراوت رنگها است. دیدن فرشی با این سن و سال که همچنان رنگهایش اینچنین زنده و چشمگیر باقی ماندهاند، تجربهی متفاوتی است؛ بهخصوص وقتی بدانیم رنگهای آن از رنگرزی گیاهی آمدهاند.
حاشیهای پر از نقشهای تکرارشونده: حاشیهی این فرش نیز به اندازهی زمینه، بخشی از جذابیت آن است. در حاشیه، نقشهای تکرارشونده در کنار یکدیگر قرار گرفتهاند و چارچوبی تصویری برای ترکیب مرکزی ایجاد کردهاند.
تکرار این موتیفها، ارتباطی میان بخشهای مختلف فرش برقرار میکند و باعث میشود چشم از مرکز به سمت حاشیه حرکت کند و دوباره به نقش اصلی بازگردد. در کنار ساختار حوضها، گلهای هندسی پراکنده و جزئیات حاشیه، فرش مجموعهای از نقشهای کوچک و بزرگ را در خود جای داده که در مجموع، یک ترکیب بسیار غنی و پرشخصیت را شکل میدهند.
این همان نوع فرشی است که شاید در نگاه اول فقط «زیبا» به نظر برسد، اما با کمی دقت بیشتر، ارزش طراحی و ذهن خلاق بافندهی آن بیشتر خودش را نشان میدهد.
پشم دستریس و رنگهای گیاهی؛ بازگشت به مواد طبیعی: این فرش با پشم دستریس بافته شده است؛ پشمی که به واسطهی فرآیند ریسندگی دستی، بخشی از ویژگیهای طبیعی الیاف را حفظ میکند و در بافت فرش، حس و ظاهر متفاوتی نسبت به الیاف کاملاً صنعتی ایجاد میکند.
در کنار آن، استفاده از رنگهای گیاهی، یکی دیگر از ویژگیهای ارزشمند این بافته است. وقتی پشم طبیعی، ریسندگی دستی، رنگهای گیاهی و بافت ذهنی در یک فرش کنار یکدیگر قرار میگیرند، نتیجه دیگر فقط یک وسیلهی تزئینی نیست؛ با قطعهای از هنر سنتی و زندگی عشایری ایران روبهرو هستیم.
فرشی که پنجاه سال را پشت سر گذاشته است: قدمت، به خودی خود تنها معیار ارزش یک فرش نیست؛ اما وقتی حداقل پنج دهه از بافت یک فرش گذشته باشد و این فرش همچنان از نظر رنگ و نقش، چنین جلوهی زیبایی داشته باشد، قدمت آن به بخشی از داستان و هویت اثر تبدیل میشود.
این فرش سالها در خانهی فرزند بافندهی خود نگهداری شده و به نوعی از یک نسل به نسل دیگر رسیده است. بنابراین میتوان آن را نه فقط یک فرش قدیمی قشقایی، بلکه دستبافتهای با یک پیشینهی خانوادگی دانست.
تصور کنید زنی قشقایی سالها پیش، پشم را در دست گرفته، آن را ریسیده، رنگ کرده و سپس بدون تکیه بر نقشهای چاپی، نقشهایی را که در ذهن داشته، یکییکی روی دار شکل داده است. امروز، پس از گذشت دستکم پنجاه سال، همان نقشها هنوز در برابر چشم ما زندهاند.
این شاید زیباترین بخش ماجرا باشد.
مشخصات فرش:
- نوع: فرش دستباف قشقایی قدیمی
- سبک بافت: ذهنیباف
- قدمت: حداقل ۵۰ سال
- ابعاد: ۲۹۸ × ۲۰۵ سانتیمتر
- جنس: پشم دستریس
- رنگرزی: رنگهای گیاهی
- رنگ غالب: ترکیب کرم و قرمز درخشان
- نقش اصلی: دو حوض بزرگ متصل به یک حوض کوچکتر
- نقوش داخلی: موتیفهای هندسی و شکسته
- نقوش پیرامونی: چهار حوض کوچک در اطراف هر حوض اصلی
- تزئینات زمینه: گلهای کوچک هندسی پراکنده
- حاشیه: نقشهای تکرارشونده
- ویژگی شاخص: ذهنیبافی، رنگهای زنده، پشم دستریس و پیشینهی خانوادگی
یک تکه از زندگی قشقایی، برای خانهی امروز: فرش دستباف قشقایی قدیمی پیش رو، از آن دسته بافتههایی نیست که زیبایی خود را فقط به یک نقش یا یک رنگ مدیون باشند. ذهنیبافی، پشم دستریس، رنگهای گیاهی، قدمت بیش از پنجاه سال و سابقهی نگهداری در خانوادهی خود بافنده، همه در کنار هم هویت این فرش را ساختهاند.
خطوطی که همیشه کاملاً صاف نیستند، به جای آنکه چیزی از زیبایی آن کم کنند، دست بافنده را به یاد میآورند. حوضهای بزرگ و کوچک و گلهای هندسی، از ذهن او آمدهاند و رنگهای کرم و قرمز، هنوز پس از دههها همان حس گرما و زندگی را با خود دارند.این فرش میتواند امروز وارد خانهای کاملاً متفاوت شود؛ کنار مبلمان مدرن، در یک فضای کلاسیک، در نشیمنی گرم و صمیمی یا حتی در خانهای مینیمال که به یک عنصر اصیل و پرشخصیت نیاز دارد.یک فرش قدیمی قشقایی فقط چیزی از گذشته نیست؛ میتواند بخشی از آیندهی یک خانه باشد.
فرشی که بیش از پنجاه سال پیش با دست بافته شده، سالها در خانهی خانوادهی بافنده زندگی کرده و حالا میتواند داستان خود را در خانهای دیگر ادامه دهد.
